Dikke ijslaag creëert gevaarlijke situatie in rivieren
Terwijl de winter rivieren nog steeds in een ijzige greep houdt, verzamelt zich onder dat bevroren oppervlak een gevaar dat velen niet zien aankomen. Wetenschappers en hydrologen spreken zich uit: dit jaar is anders dan de afgelopen jaren.
De ijslaag is dikker, het ijsvolume in waterwegen groter, en elke plotselinge temperatuurstijging kan de grens vormen tussen een normale lente en onverwachte overstromingen. De grootste dreiging? Niet alleen het water zelf, maar vooral ijsgang en ijsdammen die binnen enkele uren een rivier boven haar oevers kunnen tillen.
Waarom dit voorjaar bijzonder risicovol is
Raimundas Baublys, hoofdspecialist bij de Litouwse hydro-meteorologische dienst en docent aan de Vytautas Magnus Universiteit, bevestigt dat de situatie momenteel relatief stabiel lijkt. Waterstanden schommelen slechts licht. Maar stabiel betekent niet veilig.
De grootste bedreiging dit jaar komt van ijs. Belangrijke Litouwse rivieren zoals de Nemunas en Neris zijn grotendeels bevroren. Op sommige plaatsen blijven open vaarwegen bestaan, maar bij aanhoudende kou kunnen ook die volledig dichtvriezen.
Hier schuilt het onderschatte gevaar: wanneer ijs dik en massief wordt, heeft het later ruimte nodig om te bewegen. Bij plotselinge dooi past al het ijs dat zich tijdens koude periodes heeft gevormd niet meer in de rivierbeddingen. Dan begint wat hydrologen vaak de “startermotor” van overstromingen noemen: ijsgang en ijsdammen.
Hoe ijsdammen rivieren plotseling doen stijgen
De docent legt uit dat verstopping meestal ontstaat op ondiepe plaatsen, bij rivierbochten, eilanden, draaipunten en ondieptes. IJsschotsen blijven haken, stapelen zich op en vormen barrières. Het water stijgt dan niet omdat er plotseling veel meer water is, maar omdat het nergens meer heen kan.
Dit mechanisme maakt dit jaar extra gevaarlijk. De ijsdikte in waterlichamen bereikt al meer dan 20 centimeter. Dat betekent dat dooi niet alleen enkele ijsbewegingen kan veroorzaken, maar een massaal proces kan ontketenen.
Benedenloop van de Nemunas loopt het grootste risico
Historisch gezien blijft het grootste risico op lenteoverstromingen in de benedenloop van de Nemunas. Deze gebieden zijn van nature gevormd als overstromingsvlaktes, dus elk voorjaar komen delen ervan onder water te staan.
Dit jaar kan het risico echter aanzienlijk groter zijn door de uitzonderlijk dikke ijsbedekking. Mensen die aan rivieren wonen, denken vaak verkeerd: “Als er de afgelopen jaren niets gebeurde, gebeurt er ook nu niets.” Maar hydrologen herhalen: elke overstroming is anders.
Sommige jaren blijft het rustig, andere jaren kan het onverwacht en agressief zijn, vooral wanneer drie factoren samenkomen: veel ijs, dooi en intensieve sneeuwsmelt.
De wetenschappelijke kijk op overstromingen
Professor dr. Petras Punys van de faculteit Engineering herinnert eraan dat overstromingen niet alleen “slecht” zijn. Historisch gezien verrichtte ijsgang sanitair werk door rivierbeddingen schoon te maken.
Maar in tijden waarin grote overstromingen zeldzamer werden, raakten rivierbeddingen overwoekerd met overtollige vegetatie en bedekt met algen. Dit verhoogt alleen maar het risico dat ijs blijft steken en dammen vormt.
De professor gebruikt graag een hydrologische ironie gebaseerd op een Bijbels motief: “Waarschijnlijk was Noach de eerste die een overstroming meemaakte. Na het beluisteren van de onfeilbare voorspelling nam hij de juiste beslissing: als een overstroming onvermijdelijk is, moet je een ark bouwen.”
Temperatuurstijging als kritieke waarschuwing
Wat is het duidelijkste signaal van naderend overstromingsgevaar? Lector Baublys benadrukt: luchttemperatuur. Deze bepaalt sneeuwsmelt, ijssmelt en ijsbeweging. Intense regen draagt ook bij aan het proces, maar zolang lage temperaturen aanhouden, is massale ijsbeweging onwaarschijnlijk.
Zodra de temperatuur stijgt en gunstige meteorologische omstandigheden ontstaan, begint ijs te smelten en te bewegen. Omdat het ijs dit jaar overvloedig en dik is, kan het overstromingsscenario anders zijn dan mensen het afgelopen decennium gewend zijn.
Specialisten zijn openhartig: het komt zelden voor dat zowel het Nemunas-bed als het grootste deel van de Neris zo door ijs worden vastgehouden. Dit betekent dat dooi dit jaar meer “materiaal” heeft om in beweging te zetten. Hoe sneller de opwarming, hoe agressiever het proces kan zijn.
Waarom schade toeneemt ondanks minder overstromingen
Een ander modern probleem: zelfs als overstromingen statistisch gezien zijn afgenomen, neemt de schade die ze op sommige plaatsen aanrichten toe. Professor Punys legt uit dat dit verband houdt met stedelijke ontwikkeling.
De afgelopen decennia zijn harde, ondoordringbare oppervlakken toegenomen: asfalt, beton, parkeerplaatsen, klinkers. Water kan niet meer worden geabsorbeerd. Het verzamelt zich in laaglanden en kuilen, wat lokale overstromingen veroorzaakt, zelfs waar de rivier officieel “niet is gestegen”.
Klimaatverandering beïnvloedt overstromingen via twee hoofdfactoren: luchttemperatuur en neerslaghoeveelheid. Dus zelfs als lenteoverstromingen op sommige plaatsen kleiner kunnen zijn, kan de “chaos” van oppervlaktewater in steden en voorsteden groter zijn dan voorheen.
Voorbereiding is nu essentieel
De Litouwse hydro-meteorologische dienst en wetenschappers benadrukken dat een van de grootste fouten van inwoners is het onderschatten van overstromingsrisico’s, vooral van ijsgang. Mensen zijn geneigd te vergeten wat eerder gebeurde en beginnen het risico onverantwoordelijk in te schatten omdat “de afgelopen jaren niets gebeurde”.
Maar overstromingen vragen nooit of je er klaar voor bent.
Praktische stappen die je nu kunt nemen
Baublys adviseert om vertrouwd te raken met overstromingsgevaar- en risicokaarten en het overstromingsrisicobeheerplan voor de Nemunas-, Lielupė-, Venta- en Daugava-stroomgebieden. Dergelijke kaarten maken duidelijk welke gebieden kunnen overstromen bij verschillende waarschijnlijkheden.
Belangrijk punt: overstromingen als gevolg van stuwen veroorzaakt door ijsdammen worden geclassificeerd als hoogwaarschijnlijke overstromingen. Dit betekent dat dit scenario dit jaar reëel en waarschijnlijk is.
Wetenschappers benadrukken: bij groot overstromingsgevaar moet een persoon evacueren, rivierdalen of overstromingsvlaktes verlaten. Geen enkele omheining, opslagruimte of auto is het waard om je leven voor te risikeren.
De lente van dit jaar kan mooi zijn, maar ook scherp. En wanneer het ijs beweegt, is er minder tijd voor beslissingen dan velen zich voorstellen.
